Hoe zorgen we dat circulaire projecten en oplossingen niet bij mooie pilots blijven, maar blijvend onderdeel worden van ons voedselsysteem? Met die vraag kwamen op 24 september 2026 zo’n 25 geïnteresseerden mensen bij elkaar bij Hotel Wander in Wageningen. Vanuit verschillende rollen en organisaties werken zij aan de toekomst van ons voedselsysteem: van ondernemers, wethouders enregio’s tot onderwijs, financiers, provincie, Oost NL en trekkers van diverse (keten)projecten en samenwerkingen. 

Die mix bleek waardevol. Want één ding werd opnieuw duidelijk: een voedselsysteem verander je niet vanuit één plek. Een ondernemer kan een goed circulair product ontwikkelen, maar als inkoopprocessen, financiering, regelgeving, logistiek of bestaande gewoonten niet meebewegen, blijft opschalen lastig. De stap van goede initiatieven naar structurele verandering vraagt dus meer dan nóg meer goede projecten. 

'Zoek de hefboom in het systeem'

Greetje Schouten, lector Toekomstbestendige Voedselsystemen bij Aeres Hogeschool, gaf ons daarbij een krachtig beeld mee: zoek de hefboom in het systeem. Zoek naar plekken waar een relatief kleine handeling een grotere verandering kan creëren. Kijk voorbij het zichtbare probleem naar onderliggende prikkels, regels, relaties en afhankelijkheden. En vooral: wie zit op de plek om daar daadwerkelijk iets te veranderen? 

Systeemverandering klinkt groot en niet behapbaar, maar begint eigenlijk heel dichtbij. Overal in de keten en het systeem kunnen mensen andere keuzes maken dan voorheen. Zo deed ook Steff de Groot, eigenaar van onze gastlocatie Hotel Wander. “Als je bedenkt hoeveel er in voedsel is gestoken – land, water, energie, geld én menselijke inzet – dan is het doodzonde om het aan het einde van de keten zomaar weg te gooien.” 

Met behulp van Orbisk brengt Hotel Wander daarom de leftovers in beeld. Dat levert inzicht op en heeft al geleid tot concrete verbeteringen. De inzet van Orbisk werd tijdelijk mede mogelijk gemaakt door Regio Foodvalley. Als tegenprestatie stelde Hotel Wander voor deze bijeenkomst de vergaderzaal beschikbaar. Steff: “De kosten van het systeem haal ik er inmiddels wel uit. Daarom wil ik er zelf het liefst mee blijven doorgaan.”  

Experimenteren en beslissen om dingen anders te doen 

De bijeenkomst eindigde met een levendig gesprek over afzet, inkoop, samenwerking, beleid en de rol van regio’s. In de regio kunnen partijen elkaar vinden, experimenteren, leren en nieuwe afspraken en praktijken ontwikkelen. En beslissen om dingen anders te doen. 

Systeemverandering vraagt dus niet alleen om goede ideeën, maar ook om het organiseren én inbedden van verandering. Om partijen te verbinden én ervoor te zorgen dat nieuwe oplossingen daadwerkelijk landen in bestaande netwerken, bedrijfssystemen en publieke instituties.      

Oftewel: zoek de juiste hefboom én zorg dat de beweging die je daarmee creëert ergens kan landen.